25. lutego 1943 roku, 23 pensjonariuszy Iwonickiego Domu Opieki Zakonu Bonifratrów zostało aresztowanych przez Niemców, wywiezionych do lasu w Warzycach i tam zamordowanych w ramach akcji T4, polegającej na eksterminacji osób niepełnosprawnych.
Taką informację możemy znaleźć w dostępnych środkach masowego przekazu. Przyjrzyjmy się szczegółom…
Akcja T4 realizowana była w III Rzeszy w latach 1939-1944 i polegała na fizycznej „eliminacji życia niewartego życia” (Vernichtung von lebensunwertem Leben). W ramach programu mordowano chorych na: schizofrenię, niektóre postacie padaczki, otępienie, pląsawicę, stany po zapaleniu mózgowia, osoby niepoczytalne, chorych przebywających w zakładach opiekuńczych ponad 5 lat oraz ludzi z niektórymi wrodzonymi zaburzeniami rozwojowymi. Liczba ofiar tej akcji jest trudna do oszacowania ze względu na jej półoficjalny charakter, utajnianie informacji o ofiarach i niewielkie zainteresowanie rodzin losami chorych, umieszczonych w zakładach opiekuńczych. Szacuje się, że w szczytowym okresie tego programu (lata 1940-1941) zabito w jego ramach 70 273 chorych i niepełnosprawnych, w tym także pensjonariuszy szpitali psychiatrycznych na terenach okupowanych. Uważa się także, że ogółem w latach 1939-1945 rozstrzelano, zagazowano i otruto około 200 000 ludzi upośledzonych i niepełnosprawnych.
Nazwa akcji T4 pochodzi od adresu biura tego przedsięwzięcia, które mieściło się w Berlinie przy Tiergsrtenstraβe 4.
W 80. rocznicę mordu pensjonariuszy Iwonickiego Domu Opieki Zakonu Bonifratrów, w roku 2023, została ufundowana przez Instytut Pamięci Narodowej w Rzeszowie tablica pamiątkowa. Zawiera ona 23 nazwiska ofiar zbrodni hitlerowskiej, które w większości pochodziły z Krakowa, Przemyśla i okolic Iwonicza.
Dr hab. Dariusz Iwaneczko, dyrektor IPN-u w Rzeszowie, obecny na uroczystości odsłonięcia tablicy, mówił:
„W historii zdarzają się sytuacje dramatyczne i taka miała miejsce ponad 80 lat temu, w 1943 roku. Jest to pierwszy przypadek w historii całego IPN-u, kiedy fundujemy tablicę osobom niepełnosprawnym. W tym przypadku wychowankom Iwonickiego Konwentu Bonifratrów, którzy w bestialski sposób zostali zamordowani. Dokonali tego Niemcy we współpracy z będącymi na ich służbie ukraińskimi formacjami. Była to zmasowana, przemyślana przez władze III Rzeszy akcja, mająca na celu oczyszczenie rasy, oczyszczenie ludzkości z osób psychicznie chorych i niepełnosprawnych”.
O tym, jak doszło do uwięzienia wychowanków, można dowiedzieć się z fragmentów protokołu przesłuchania ówczesnego przeora Bonifratrów w Iwoniczu, ojca Edmunda Mossora. Wspomniany protokół, sporządzony po II wojnie światowej, znajduje się w zasobach IPN-u w Rzeszowie. Przeor stwierdził między innymi, że w lutym 1942 bądź 1943 roku przybyło Gestapo z Krosna i SS z Iwonicza i zażądali listy wychowanków, mówiąc, że zabiorą ich do zakładu koło Sanoka pod opiekę władz niemieckich, gdzie będzie im bardzo dobrze.
„Wszystkich w liczbie 23 zabrali i załadowali do aut. Po ich odjeździe widzieliśmy, że auto z wychowankami pojechało nie w kierunku Sanoka, a na Krosno. Dowiedzieliśmy się następnie, że naszych wychowanków Niemcy wykończyli w lasach koło Frysztaka. Słyszeliśmy o tym od ludzi przychodzących do naszego ambulatorium. Po tej likwidacji, Gestapo i SS kazało nam, zakonnikom, wynieść się z zakładu i udać się do Krakowa” – zeznał ojciec Edmund Mossor.„Najmłodszy z zamordowanych miał 8 lat”.
Zdjęcie z portalu TerazKrosno.pl link do artykułu poniżej.
Krótką informację o tym tragicznym mordzie możemy znaleźć również w „Rejestrze miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939-1945”. Główna Komisja Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce pod datą 25 luty 1943 roku umieściła adnotację następującej treści:
„Hitlerowcy zamordowali /częściowo przez uderzenie głową w drzewo/ ok. 50 kalekich dzieci i 3 zakonnice z zakładów OO. Bonifratrów i sióstr Felicjanek z Iwonicza, a także bliżej nieokreśloną liczbę dzieci niedorozwiniętych z obozu w Szebniach i z sierocińca w Miejscu Piastowym, pow. Krosno. Ustalono następujące dane dot. ofiar z zakładów w Iwoniczu:
- Bystrowski Adam, ur. 1923
- Chodoń Tadeusz, ur. 1935
- Czak Antoni, ur. 1923
- Jędrusiak Maria Tadeusz, ur. 1931
- Korotowski Wiesław, ur. 1934
- Łoziński Roman, ur. 1930
- Maryta /brak imienia/
- Michałko Piotr, ur. 1914
- Niewiadomski Benedykt, ur. 1928
- Paciak Antoni, ur. 1865
- Parys Jerzy, ur. 1913
- Poznański Konstanty, ur. 1930
- Purchla Stanisław, ur. 1927
- Ryśkiewicz Stefan, ur. 1918
- Siwek Władysław, ur. 1899
- Wieczorek Michał, ur. 1896
- Wspólnik Józef, ur. 1907
- Wybranowski Stefan, ur. 1903
- Zięćma Jan, ur. 1928
- Złotych Mikołaj, ur. 1917
- chłopiec o imieniu Tadek
- chłopiec o imieniu Jaś
- NN chłopiec w wieku 12 lat
Prawdopodobnie osoby te, mimo że dawno osiągnęły wiek dorosły, z uwagi na stan zdrowia dalej przebywały w zakładzie”.
Uważny czytelnik analizując wykaz osób ujętych na tablicy pamiątkowej i w rejestrze, dostrzeże pewne nieścisłości. Są to różnice w nazwiskach, imionach i datach urodzin. Rodzi się pytanie – skąd te błędy i które informacje są poprawne? Wiemy jedno – masakra dzieci upośledzonych w warzyckim lesie to jedna z mniej znanych, do dzisiaj mało zbadanych hitlerowskich zbrodni – dlatego nigdy nie poznamy prawdy…
A błędy dotyczą następujących osób:
- Jędrusiak Maria, Tadeusz ur. 1913 (wg rejestru), Marian (wg tablicy),
- Korotowski Wiesław, ur. 1934 (wg rejestru), Korytowski (wg tablicy),
- Niewiadomski Benedykt, ur. 1928 (wg rejestru), Nieznajomski (wg tablicy).
- Paciak Antoni (wg rejestru), Pyciak (wg tablicy),
- Wieczorek Michał, ur. 1896 (wg rejestru), Wrzecionek (wg tablicy),
- Zięćma Jan, ur. 1928 (wg rejestru), Zięcin, ur. 1926 (wg tablicy),
- Złotych Mikołaj, ur. 1917 (wg rejestru), Złotycz, ur. 1927 (wg tablicy).
W książce „Jasło oskarża: zbrodnie hitlerowskie w regionie jasielskim 1939-1945”pod redakcją naukową Stanisława Cynarskiego i Józefa Garbacika, Ludwik Ligara, działacz ruchu oporu w Warzycach, który brał udział w ekshumacji ofiar na warzyckim cmentarzu, wspomina:
„W grobie nr 29 pochowano 80 dzieci z Zakładu Wychowawczego w Miejscu Piastowym, pow. Krosno oraz ich opiekunkę, zamordowanych przez hitlerowców. Po egzekucji organizacja ruchu oporu, chcąc zebrać dowody zbrodni, przeprowadziła nocą identyfikację ofiar. Brałem w tym udział wraz z Edwardem Bigosem. Nie do opisania jest to, co wówczas zobaczyliśmy. Wszystkie dzieci otrzymały strzał w tył głowy w okolicy potylicy, z bliskiej odległości. Pielęgniarka została zamordowana w ten sam sposób”. Ludwik Ligara dodaje, że głowa opiekunki była skrępowana długim, bordowym szalem, co mogło świadczyć o stawianym przed śmiercią oporze.
Z kolei na stronie internetowej Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, przy nazwiskach zidentyfikowanych ofiar są notatki o „egzekucji pensjonariuszy zakładu dla umysłowo chorych i niedorozwiniętych z Iwonicza, sierocińca z Miejsca Piastowego i ich opiekunów”. Pojawiają się tu jednak dwie różne daty. Raz jest to 25 luty 1943 roku, kiedy indziej 6 grudnia 1943 roku.
Najprawdopodobniej chodzi w tym przypadku o dwie różne egzekucje. Z analizy dostępnych materiałów wynika, że 25. lutego 1943 roku dokonano masowego mordu na pacjentach zakładu dla upośledzonych w Iwoniczu, a 6. grudnia 1943 roku na wychowankach ochronki/sierocińca z Miejsca Piastowego.
Tabliczka na mogile nr 29 o treści: „Tu spoczywają dzieci w wieku przedszkolnym z M. Piastowego, najmłodsi Bohaterowie naszej Ojczyzny, które zostały w bestialski sposób pomordowane przez oprawców hitlerowskich głową o drzewo w roku 1943. Cześć ich pamięci”. – dotyczy zbrodni dokonanej 6. grudnia 1943 roku.
Na koniec wędrówki po informacjach dostępnych w mediach, dotyczących masakry dzieci w warzyckim lesie, przytoczmy jeszcze jeden dokument. Odwołajmy się do strony internetowej https://straty.pl
Przy tytule: „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką w latach 1939-1945”, pod datą 25 luty 1943 roku, zbrodnia dokonana w lesie w Warzycach, wymienione zostały następujące osoby:
- Bystrowski Adam, ur. 1923 r. w Krakowie
- Chodon Tadeusz, ur. 06.08.1935 r. w Krakowie
- Czak Antoni, ur. 1923 r. w Krakowie
- Jędrusiak Maria
- Jędrusiak Tadeusz, ur. 15.02.1931 r. w Krakowie
- Korotowski Wiesław, ur. 1934 r.
- Korytowski Wiesław, ur. 04.08.1934 r. w Przemyślu
- Łoziński Roman, ur. 1930 r.
- Maryta (imię nieznane) urodzony/a w Krakowie
- Michałko Piotr ur. 1914 r. w miejscowości Czeremcha
- Niewiadomski Benedykt, ur. 10.03.1928 r. w Przemyślu
- Paciak Antoni, ur. 1865 r.
- Parys Jerzy, ur. 1915 r.
- Paryś Józef
- Poznański Konstanty, ur. 01.03.1903 r.
- Purchla Stanisław, ur. 27.04.1927 r. w Krakowie
- Pyciak Antoni, ur.1865 r. w Krakowie
- Ryśkiewicz Stefan, ur. 1918 r. w Krakowie
- Siwek Władysław, ur. 1899 r. w Krakowie
- Wieczorek Michał, ur. 1896 r.
- Współnik Józef, ur. 1907 r. w Krakowie
- Wybranowski Stefan, ur. 1903 r. w Krakowie
- Zięcin Jan, ur. 17.09.1926 r. w Krakowie
- Zięćma Jan, ur. 1928 r.
- Złotycz Mikołaj, ur. 12.02 1917 r. w Kownie
- Jaś
- Tadek
I tym razem uważny czytelnik dostrzeże pewne nieścisłości w dokumencie. Analizując dane zamieszczone na tablicy pamiątkowej, jak i te zapisane w „Rejestrze miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939-1945” oraz listy ofiar podane na stronie Instytutu Pamięci Narodowej, widzimy błędy w nazwiskach, imionach i datach urodzin zamordowanych. Dostrzegamy też różnicę w liczbie ofiar. W każdym z przywołanych dokumentów jest inna.
Z czego wynika taka rzeczywistość? Jakie nasuwają się wnioski? Ile dokumentów, tyle różnych spojrzeń na dramatyczną historię dzieci, które zostały w bestialski sposób pozbawione życia w warzyckim lesie tylko dlatego, że chora ideologia Hitlera wykluczała ich jako „niewartych życia”. To najbardziej bezbronni bohaterowie tamtych czasów, o których dokumenty powojenne mówią bardzo lakonicznie.
Materiał opracowany na podstawie żródeł:
- https://pl.wikipedia.org Akcja T4.
- https://www.terazkrosno.pl„100 lat Bonifratrów z Iwonicza”.
- „Rejestr miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939-1945”.
- „Jasło oskarża: zbrodnie hitlerowskie w regionie jasielskim 1939-1945”pod redakcją naukową Stanisława Cynarskiego i Józefa Garbacika.
- https://www.podkarpackahistoria.pl „Warzyce=podkarpackie Palmiry”, Szymon Jakubowski.
- https://straty.pl „Straty osobowe i ofiary represji pod okupacją niemiecką w latach 1939-1945”.
0 komentarzy