Józef Szeląg urodzony 1 marca 1921 roku w Warzycach, zmarł 22 czerwca 2005 roku.
W wojnie obronnej 1939 roku, w szeregach różnych formacji wojskowych, wzięło udział co najmniej 59 mieszkańców Warzyc. Jednym z nich był Józef Szeląg (rocznik 1921). Oto jego wspomnienia z tamtego okresu, spisane przez pana Stanisława Urbana i opublikowane w Piśmie Regionalnym „Cebulka”, wydawanym przez Stowarzyszenie Przyjaciół Wsi Warzyce, listopad-grudzień 2001, nr 3:

Szkolenie strzeleckie
„Drużynę strzelecką założył w Warzycach Józef Lipski, legionista i piłsudczyk, znany również z tego, że prowadził szynk i trafikę. Po krótkim okresie szkolenia, z nieznanych powodów, to przedsięwzięcie upadło. W 1936 roku ponownie rozpoczęto szkolenie młodzieży, któremu patronował Urząd Wychowania Fizycznego i Przysposobienia Wojskowego. Pracą szkoleniową zajmował się początkowo Józef Kuchta z Brzyszczek, z zawodu kolejarz, a po nim – Jan Betlej z Warzyc. Szkolenia odbywały się latem i zimą, a więc w okresach wolniejszych od prac polowych. W naszych zajęciach brała udział drużyna z Roztok (5 lub 6 osób).
Początkiem maja 1939 roku powołano do życia tzw. Obronę Narodową, w skład której mieli wejść rezerwiści starszych roczników oraz młodzież z drużyn strzeleckich. Wtedy też, a było to 9 maja, wezwano przed komisję poborową w Jaśle osiemnastu „strzelców” z Warzyc. Do dalszego szkolenia zakwalifikowano dziesięciu z nas: Betleja Władysława, Gajdę Tadeusza, Juchę Antoniego, Klocka Edwarda, Leśniaka Tadeusza, Rogalę Tadeusza, Szerląga Mieczysława, Twardusia Józefa, Zająca Józefa i mnie. 15 maja, przed magistratem jasielskim, odbyła się przysięga poborowych na sztandar. Wtedy też przekazano dla pułku w Dębicy dwa ckm-y, ufundowane przez tutejsze społeczeństwo. Od tej chwili szkolono nas 1-2 razy w miesiącu, a w lipcu przebywaliśmy w terenie na dwutygodniowych zajęciach, w czasie których ćwiczono m.in. strzelanie, najpierw amunicją ślepą, a następnie ostrą. Te zajęcia odbywały się w rejonie Józefowa i Dębowca.
10 sierpnia wręczono karty mobilizacyjne rezerwistom, wcielonym do batalionu Obrony Narodowej „Jasło”. Nas, młodzież strzelecką, zgrupowano na stadionie w Jaśle, skąd w dniach 14-15 sierpnia ruszyliśmy w kierunku Krempnej. Znalazłem się w 9. drużynie, w której kapralem był Józef Błasik z Warzyc. Prócz niego w batalionie ON „Jasło” służyli wszyscy starsi rezerwiści z naszej wsi, z których pamiętam m.in. Betleja Józefa s. Jana, Błasika Jana, Dubiela Michała, Gawlika Jana, Hapa Pawła, Ligarę Józefa, Owczarskiego Franciszka, Owsiaka Jana, Owsiaka Józefa, Owsiaka Marcina, Sanokowskiego Jana, Szeląga Pawła, Świszcza Franciszka, Świszcza Józefa, Świszcza Piotra, Wietechę Jana, Witkowskiego Józefa i Zająca Józefa s. Wincentego.
Do 1 września przygotowywaliśmy stanowiska obronne w rejonie Krempnej-Świątkowej, czyli okopy oraz stanowiska strzeleckie dla broni ciężkiej. W tym czasie nie mieliśmy wątpliwości, że czeka nas wojna z Niemcami. Karmieni ówczesną propagandą, skłonni byliśmy wierzyć, że będzie ona dla Polski zwycięska, albowiem Francja i Anglia, nasi sojusznicy, nie pozostawią nas samych w obliczu wroga”.
Działania wojenne
„Dowódcą naszego batalionu był kpt. Stefan Borowski, a jego zastępcą kpt. J. Krasowski. Kompanią, w której służyłem, dowodził por. rez. Szczęch, rodem z Sędziszowa. Byłem nie tylko jednym z najmłodszych żołnierzy, ale też drobnej postury i może to sprawiło, że dowódca kompanii traktował mnie po synowsku oraz uczynił swoim łącznikiem.
1 września przed godz. 6.00, gdy szliśmy się umyć w miejscowym potoku, przeleciało nad nami, od strony Słowacji, chyba dziewięć niemieckich samolotów. Nie mogłem wówczas wiedzieć, że tego dnia zaatakowane zostały lotniska w Krośnie i Moderówce. Słyszałem, że dowództwo batalionu miało chwilowe kłopoty z połączeniem telefonicznym, gdyż z wrażenia zemdlała obsługująca linię telefonistka. Pomimo, iż nie byliśmy atakowani, nastrój nie był najlepszy. Starsi koledzy dobrze pamiętali krwawe walki w tym rejonie z lat pierwszej wojny światowej. Zajęliśmy pozycje obronne na południowym stoku Hałbowa, wyznaczono warty. Wieczorem, w stronę pobliskiej granicy, przyjechała zmotoryzowana grupa regularnego wojska. Noc była straszna, albowiem wróg mógł uderzyć w każdej chwili. Oczekiwanie na ten moment męczyło, trudno było zmusić się do serwowanych nam obowiązków.
4 września, razem z czterema innymi żołnierzami z naszego batalionu, zostaliśmy zbadani przez lekarzy Rejonowej Wojskowej Komisji Lekarskiej w Przemyślu. Było to spore miasto, a przy tym stacjonowało w nim dużo wojska. Tu przeżyłem niemiecki atak bombowy, przy użyciu sporej liczby samolotów. Ruszyłem w drogę powrotną, trasą kolejową na Rzeszów – Sanok, ale udało nam się dotrzeć tylko do Zagórza. Tu natknęliśmy się na pociąg sanitarny z Jasła, jak też powiedziano nam, że powrót do macierzystej jednostki jest nierealny, bo nadchodzą Niemcy. Plut. Broniek z Rejonowej Komendy Uzupełnień w Jaśle twierdził, że nasz batalion został rozbity i chyba przepadła drużyna Józefa Błasika, w której służyłem. Ta ostatnia informacja, na szczęście, okazała się nieprawdziwa. W pewnej chwili stacja w Zagórzu, gdzie było sporo ludzi i sprzętu, została zaatakowana przez samoloty niemieckie. Nadleciały w dwóch grupach, po trzy maszyny, i – prócz zrzucania bomb oraz granatów – ostrzelały nas z karabinów maszynowych. Wszyscy rozbiegli się w popłochu, szukając bezpiecznych kryjówek. Nie obyło się jednak bez ofiar i zniszczeń.
W tej sytuacji zdecydowaliśmy się na odwrót w stronę Leska. Za Zagórzem (około 3 km) natknąłem się na zastępcę dowódcy naszego batalionu ON „Jasło”, kpt. Krasowskiego, któremu towarzyszył kierowca, Józef Frączek z Żółkowa. Nieco dalej znajdowały się nasze tabory i w ten sposób dojechaliśmy do Krościenka, skąd wiedzie droga na Chyrów i dalej w stronę Sambora. Cieszyłem się ze spotkania z krajanami, w tym m.in. Janem Gawlikiem (obsługiwał kuchnię polową), Tadeuszem Leśniakiem, Józefem Zającem i innymi. Razem z Józefem Owsiakiem próbowaliśmy zdobyć podwodę, ale zamieszkujący te tereny Rusini byli nam wyraźnie wrodzy i wszelkimi sposobami starali się nie dopuścić do rekwizycji koni i wozów. Położyliśmy się spać w stodole, wystawiając ubezpieczenie. W środku nocy na podwórzu przed stodołą rozerwał się pocisk, wystrzelony najprawdopodobniej z moździerza. Wszyscy zerwali się na równe nogi i rozpoczęła się bezładna ucieczka torami w stronę Chyrowa. Starałem się nie stracić kontaktu ze znajomymi, tj. Władysławem Cholewiakiem i Kuźniarowiczem (nie pamiętam imienia) z Roztok.
Pod Chyrowem natknęliśmy się na szpicę wojsk niemieckich. Stąd odbiliśmy w bok, kierując się na Sambor, pomimo iż powtarzano rozkaz o marszu w stronę Lwowa. Na trasie kolejowej Chyrów – Sambor widziałem zniszczone transporty kolejowe (pociągi – chyba się zderzyły), a w nich dużą liczbę zabitych cywili. Na platformach było sporo sprzętu, w tym motocykle. W Samborze gromadziły się znaczne ilości żołnierzy, reprezentujących różne formacje wojskowe. Pod wieczór, w oddali pokazali się Niemcy, którzy jednak nie atakowali miasta. Zostaliśmy natomiast ostrzelani przez pojedynczy samolot. Rozpoczął się bezładny odwrót w kierunku Drohobycza i Stryja. Mijając Drohobycz, po prawej stronie widać było gęsty, czarny dym z płonącej w Borysławiu rafinerii nafty. Przypominam sobie, że w tej ucieczce towarzyszył mi Jan Błasik, bliski sąsiad, a w Stryju spotkałem swego rówieśnika, Józefa Twardusia. Magazyny wojskowe w Stryju były otwarte i opuszczone.
Udało nam się oderwać od Niemców, ale nasze uciekające wojska były w ciągu dnia wielokrotnie atakowane przez samoloty, co wzmagało popłoch i powodowało dalsze ofiary. W pobliżu Doliny, około 100 km od Chyrowa, ponownie natknąłem się na dowódcę mojej kompanii por. rez. Szczęcha oraz Józefa Bigosa i policjantów z Jasła.
Wyżsi stopniem oficerowie próbowali zbierać uciekających żołnierzy i formować z nich pododdziały. W ten sposób, mijając po drodze Kałusz, dotarliśmy do Stanisławowa. Pamiętam moje zdziwienie, albowiem to miasto wojewódzkie sprawiało wrażenie, jakby nie toczyła się wojna. Wszystkie urzędy, fabryki, komunikacja publiczna, itp. funkcjonowały normalnie. A jednak to była wojna i do tego na dwa fronty, o czym rychło się przekonałem”.
Powrót
„Zanim do tego doszło, przemówił do nas generał, który powiedział, że niestety wojna jest dla nas przegrana, a tym samym powinniśmy się czuć zwolnieni z przysięgi wojskowej i każdy może pójść w swoją stronę. Podziękował nam za trud i ofiary, złożone w obronie Ojczyzny. Właśnie w Stanisławowie przypadkowo zostałem ranny, odłamek granatu urwał mi środkowy palec i ranił głęboko palec wskazujący lewej ręki. Trafiłem do szpitala, gdzie otoczono mnie fachową opieką. Na trzeci dzień zrobił się straszny ruch, strzelanina, a na niebie pojawiły się samoloty z czerwoną gwiazdą. Lotem błyskawicy obiegła wieść, że do miasta zbliżają się wojska rosyjskie. Niestety, była to prawda; przez Stanisławów przewaliły się tłumy żołnierzy Armii Czerwonej, podążające na zachód. Nie miałem pojęcia, że w ten sposób realizują się tajne umowy niemiecko-rosyjskie z sierpnia 1939 roku.
W szpitalu także nastały nowe porządki. Pojawił się rosyjski komendant, a w ślad za tym z sal zniknęły krzyże, a w ich miejsce powieszono portrety przywódców rosyjskich. Na salach znaleźli się ranni żołnierze rosyjscy, z którymi na ogół nie było kłopotów, a nawet częstowali moich kolegów papierosami. Groźnie zrobiło się dopiero w chwili, gdy jeden z nich oskarżył naszą czwórkę o kradzież pieniędzy. Kierownictwo szpitala zagroziło nam śmiercią, ale na szczęście okazało się, że pieniądze pozostały w jego bluzie, zdanej na przechowanie. W końcu wypisano nas ze szpitala, a na dodatek – w co nie wszyscy wierzą – wydano nam z depozytu broń. Chcieliśmy ją zdać Rosjanom, ale ci odmówili przyjęcia. W tej sytuacji, nie mogąc wracać do domu w pełnym uzbrojeniu, wyrzuciliśmy karabiny w krzaki. Pociągiem dojechaliśmy do Lwowa, a stamtąd pieszo wędrowaliśmy przez kilka dni w stronę Przemyśla, nocując w okolicach Zimnej Wody, Gródka Jagiellońskiego, Sądowej Wiszni i Mościsk. Staraliśmy się o lokum w miejscowościach zamieszkałych przez Polaków, albowiem ludność ukraińska nie tylko nie kryła swej wrogości, ale dopuszczała się skrytobójczych morderstw na powracających z wojny żołnierzach – Polakach.
Granica w Przemyślu była zamknięta. Dowiedzieliśmy się, że można ją przekroczyć w Radymnie. Zgromadziły się tam spore grupy żołnierzy i cywilów. Niemcy wyłapywali żołnierzy, w pierwszej kolejności fachowców (kolejarze, ślusarze, mechanicy) i wywozili w głąb Rzeszy. Zgodnie z prawdą podałem, że jestem rolnikiem i pozwolono mi pójść dalej. Na mieście ostrzeżono nas, że umundurowani żołnierze są jednak zatrzymywani i trafiają do niewoli. Okrężną drogą, przez Jarosław, Przeworsk, Łańcut, Rzeszów i Strzyżów, doszedłem do rodzinnego domu. W ten sposób, po 20 października 1939 roku, zakończyła się moja tułaczka. Losy moich kolegów z drużyny strzeleckiej oraz starszych wiekiem żołnierzy batalionu ON „Jasło”, pochodzących z Warzyc, różnie się ułożyły, ale to już materiał na inną opowieść”.


Wyjaśniamy:
Tułaczy szlak to określenie dramatycznych losów setek tysięcy polskich obywateli – żołnierzy, zesłańców i cywilów, deportowanych lub zmuszonych do opuszczenia kraju podczas II wojny światowej.
Wyróżnić można kilka głównych etapów tułaczki:
- Deportacja w głąb ZSRR (1939-1941)
Po agresji ZSRR na Polskę, 17 września 1939 roku, ok. 1,5 miliona Polaków zostało aresztowanych, uwięzionych lub wywiezionych na Syberię, do Kazachstanu oraz północnej Rosji. Pracowali w skrajnie trudnych warunkach, głównie przy wycince lasu i w kołchozach, zmagając się z głodem, mrozem i chorobami.
- Ewakuacja z „nieludzkiej ziemi” (1942)
Po układzie Sikorski–Majski i amnestii z sierpnia 1941 roku, uwolnieni Polacy zaczęli masowo formować armię pod dowództwem gen. Władysława Andersa. Wiosną i latem 1942 roku ze Związku Sowieckiego przez Morze Kaspijskie do Persji (Iranu) ewakuowano ponad 120 tysięcy osób (żołnierzy i cywilów, w tym tysiące dzieci).
- Szlak Armii Andersa (Szlak Nadziei)
Licząca ok. 12 500 km trasa prowadziła z Buzułuku przez Persję, Irak, Palestynę, Egipt aż do Włoch. Żołnierze ci wzięli udział m.in. w krwawej bitwie o Monte Cassino.
- Tułaczka cywilna po świecie
Wielu polskich cywilów (w szczególności osierocone dzieci) trafiło do obozów uchodźców w Afryce Wschodniej i Południowej (m.in. Uganda, Kenia, Tanganika, Rodezja) oraz do Indii, Nowej Zelandii (Pahiatua) czy Meksyku (Santa Rosa).
- Inne szlaki bojowe
Polskie Siły Zbrojne walczyły także na Zachodzie (od Narwiku w Norwegii, przez bitwę o Francję, po RAF w Wielkiej Brytanii i 1. Dywizję Pancerną gen. Stanisława Maczka) oraz później na froncie wschodnim w szeregach Ludowego Wojska Polskiego.
Społeczny Instytut Dokumentowania Zbrodni Hitlerowskich w Lesie Warzyckim dziękuje panu Kazimierzowi Szelągowi za przekazane materiały.
0 komentarzy