Historia Stanisława Gałuszki

Zwykło się mówić, że człowiek żyje tak długo, jak długo trwa pamięć o nim. Wspomnienia, opowieści, fotografie sprawiają, że egzystencja człowieka nie kończy się w momencie jego fizycznej śmierci. To, jak zapiszemy się w pamięci potomnych, zależy w dużej mierze od naszych działań, relacji i wpływu, jaki wywarliśmy na innych. Każdy chciałby zostawić po sobie ślad.

W Rejestrze miejsc i faktów zbrodni popełnionych przez okupanta hitlerowskiego na ziemiach polskich w latach 1939–1945 zapisano, że w dniu 16 maja 1944 roku, funkcjonariusze policji hitlerowskiej rozstrzelali w lesie 23 mężczyzn, wśród nich Gałuszkę Stanisława, nauczyciela z Przybówki, członka AK, ps. „Strąg”.

W tym miejscu powinno się pojawić sprostowanie, że Stanisław Gałuszka nie używał pseudonimu „Strąg”, jak to zostało zapisane w przytoczonym wyżej dokumencie, tylko „Strzęp” lub „Skrypt”.

W Rejestrze mamy również dopowiedziane, że wszyscy rozstrzelani w dniu 16 maja 1944 roku „zginęli za udział w ruchu oporu, lub za nielegalne posiadanie broni, czy też za udzielanie pomocy partyzantom w różnych miejscowościach leżących w regionie jasielskim”.

„Umarli nie zawsze są martwi,
niektórzy żyją nadal we wspomnieniach potomnych,
w swoich dziełach.”
                                     /Dominik Piękoś/

Kim był Stanisław Gałuszka?

Zdjęcie Stanisława Gałuszki do dyplomu szkolnego

Urodził się 25 lutego 1915 roku w Przybówce, jako syn Andrzeja i Józefy. Pochodził z rodziny chłopskiej. Miał trzy siostry: Marię, Helenę i Kazimierę oraz dwóch braci: Jana i Władysława. Edukację rozpoczął w Szkole Powszechnej w Przybówce i kontynuował w Jaśle. Po ukończeniu szkoły powszechnej w 1929 roku, podjął naukę w Państwowym Seminarium Nauczycielskim – Męskim w Krośnie. Ukończył je 16 czerwca 1934 roku i otrzymał dyplom nauczyciela szkół powszechnych.

Był bardzo dobrym uczniem, dokładnym i solidnym w pracy, wspaniałym kolegą, wzorowym harcerzem i sportowcem, przy tym zgodnym we współżyciu, lubianym przez kolegów i nauczycieli. Posiadał i wykazywał zainteresowania polonistyczne. Bardzo kochał swoją rodzinną miejscowość, pięknie opisywał wieś Przybówkę w swoich wypracowaniach szkolnych

W 1934 roku wstąpił na ochotnika do Oficerskiej Szkoły Podchorążych w Przemyślu. Do 1939 roku pracował jako nauczyciel w Baligrodzie. Był dobrym nauczycielem i wychowawcą, a także działaczem społecznym. Cechowała go uczciwość i rzetelność, dzięki temu zyskał uznanie środowiska, w którym żył i pracował.

W sierpniu 1939 roku został zmobilizowany i skierowany do 5 pułku Strzelców Podhalańskich w Przemyślu. Dostał się do niewoli niemieckiej, z której udało mu się zbiec.

Wstąpił do organizacji podziemnej. Rozpoczął walkę konspiracyjną z okupantem niemieckim. Pełnił funkcję zastępcy dowódcy Placówki AK „Fiołek” we Frysztaku. Jego pseudonimy to „Strzęp” i „Skrypt”. Już w 1939 roku podjął się funkcji kuriera do Budapesztu na szlaku „Korytarz”. W konspiracji, walcząc z Niemcami, kolportował prasę podziemną, utrzymywał tajną łączność, przygotowywał żołnierzy Placówki AK do stanu sprawności bojowej. Organizował akcje dywersyjno – sabotażowe, ubezpieczające i czynnie w nich uczestniczył. Odznaczał się odwagą i ofiarnością.

28 kwietnia 1944 roku został aresztowany przez Gestapo i osadzony w jasielskim więzieniu. Po okrutnych męczarniach został rozstrzelany 16. maja 1944 roku w lesie warzyckim. Na obwieszczeniu o wykonaniu wyroku śmierci z dnia 16 maja 1944 roku, przy nazwisku Stanisława Gałuszki podano: „Za udział w nielegalnej organizacji, za nieprawne posiadanie broni, za udzielanie pomocy bandytom i czynny udział w napadach rabunkowych.” W ten sposób gestapowcy usprawiedliwiali bezprawie i morderstwa wykonywane na Polakach – żołnierzach i cywilach.

Po aresztowaniu Stanisław Gałuszka wykazał się wielkim bohaterstwem i odwagą. Przetrzymał okrutne męczarnie i tortury, nie wydał nazwisk ani żadnej tajemnicy wojskowej, ratując w ten sposób życie swoich towarzyszy i mieszkańców Przybówki. Wiedział o zmagazynowanej broni, pochodzącej ze zrzutów, u Franciszka Żółkosia ps. „Ogień” z Chrząstówki, dlatego „Lis” (Józef Modrzejewski) i „Łado” (Władysław Dąbek) byli mocno zaniepokojeni, czy wytrzyma tortury i nie wyjawi tajemnic konspiracji. Zabrał owe tajemnice ze sobą do grobu.

Podporucznik Stanisław Gałuszka swoje krótkie, młode życie oddał w obronie Ojczyzny. Było to życie aktywne, odważne i bohaterskie, przepojone miłością do Ojczyzny i do swojej rodzinnej miejscowości – Przybówki.

W dniu 1 września 1947 roku został pośmiertnie odznaczony Krzyżem Partyzanckim – za zasługi bojowe w bohaterskiej walce zbrojnej z hitlerowskim najeźdźcą, o niepodległość, wolność i demokrację w oddziałach partyzanckich. Został również pośmiertnie odznaczony Krzyżem Virtuti Militari.

Po wieloletnich staraniach 16 maja 1987 roku, Szkoła Podstawowa w Przybówce otrzymała imię lokalnego bohatera – harcerza, nauczyciela, żołnierza, oficera AK – podporucznika Stanisława Gałuszki.

Logo Szkoły Podstawowej w Przybówce

O działalności konspiracyjnej Stanisława Gałuszki, okolicznościach aresztowania i rozstrzelania oraz przeniesienia zwłok na cmentarz parafialny w Łączkach Jagiellońskich, pisze Franciszek Mojak. Opracowanie powstało na podstawie dokumentów znajdujących się w Szkole Podstawowej w Przybówce. Krótka droga życiowa podporucznika została opisana i zamieszczona w książce Monografia wsi Przybówka 1307-1997, której autorem jest Mieczysław Gacek.

„Stanisław Gałuszka, s. Andrzeja – urodził się 25 lutego 1915 r. w Przybówce. Funkcję zastępcy dowódcy placówki „Fiołek” we Frysztaku pełnił podporucznik rezerwy Stanisław Gałuszka, pseudonim „Strzęp” lub „Skrypt”. Jego działalność konspiracyjna rozpoczęła się w listopadzie 1939 r., kiedy to powołano posiedzenie akowców (wcześniejszy Związek Walki zbrojnej) na terenie powiatu krośnieńskiego. Okrąg krośnieński powołał inspektorat z siedzibą w Miejscu Piastowym. W jego skład wchodziły powiaty: Brzozów, Jasło, Krosno i Sanok. Podporucznik Stanisław Gałuszka, z zawodu nauczyciel, był jednym z pierwszych Kurierów organizujących dla Armii Krajowej przerzuty żołnierzy dla tworzącego się Wojska Polskiego na Zachodzie. Stanisław Gałuszka dokonywał przerzutów żołnierzy na trasie Krosno-Jasło-Budapeszt. Ile razy przeszedł granicę, przenosząc ważne dokumenty w obie strony, nie dowiemy się chyba nigdy. Przeprowadzał także oficerów przez korytarz dukielski. Z operacji wracał zawsze szczęśliwie. Nieźle władał językiem niemieckim, dlatego powierzono mu funkcję łącznika między Komendą Obwodu i Okręgiem Armii Krajowej w Krakowie. Zajmował się również kolportowaniem prasy. Jako nauczyciel prowadził komplety dyskusyjne na temat sytuacji w Polsce i na frontach. Wiele wysiłku Stanisław Gałuszka „Strzęp” wkładał w przygotowanie oddziału do sprawności bojowej. Po ćwiczeniach wprowadzał oddział na akcje bojowe, przeważnie na liniach kolejowych tras: Jasło-Sanok, Jasło-Rzeszów. Dowodził akcjami dywersyjnymi, mającymi na celu niszczenie szybów naftowych w okolicach Potoka i Bóbrki i urządzeń mleczarni i zlewni mleka. Akcje dywersyjne dotyczyły również niszczenia niemieckich dokumentów, dotyczących wymiaru kontyngentu w gminach Wiśniowa i Frysztak. Jako zastępca dowódcy prowadził również akcję likwidujące najbardziej okrutnych gestapowców, np. Teodora Drzyzgi, który nie zgłosił się na spotkanie z ludnością Żółkowa koło Jasła, a miał być po tym spotkaniu zlikwidowany. Prawdopodobnie w 1943 r. Stanisław Gałuszka zmienił z przyczyn obiektywnych pseudonim na „Skrypt”. Powierzono mu werbunek do szkół podchorążych, które były organizowane w Dukli, Frysztaku, Jedliczu, Korczynie, Krośnie i Wrocance. Osobiście był wykładowcą w szkole we Frysztaku i okolicach w latach 1940-42. Organizował również tajne nauczanie we Frysztaku i okolicach. W czasie całej działalności przełożeni wysoko ocenili podporucznika Stanisława Gałuszkę jako dzielnego i odważnego dowódcę.

W dniu 28 kwietnia 1944 r. podporucznik Stanisław Gałuszka został aresztowany przez jasielskie Gestapo. Podczas transportu aresztowanego pociągiem z Rzeszowa do Jasła, istniała możliwość jego odbicia w okolicach Widacza i Przybówki, lecz akcja ta mimo dokładnego przygotowania, nie doszła do skutku ze względu na silną obstawę niemieckiej policji. Aresztowanego przytrzymywano w piwnicach siedziby gestapo w bursie (dawna bursa gimnazjalna przy ulicy Młynek, obecnie ulica Chopina). Jak relacjonował Ludwik Ligara „Mały”, oddział Warzyce miał rozkaz zmobilizować siły i przygotować się do odbicia z rąk Gestapo „Strzępa”, „Skrypta” w momencie, kiedy będzie przewożony lub prowadzony z bursy do więzienia w Jaśle. Druga wersja odbicia miała polegać na odbiciu aresztanta w chwili przewożenia go do lasu w Warzycach koło Jasła. Żadnej z tych wersji uwolnienia nie dało się zrealizować. Dodatkowe obciążenia „Strzępa” dla gestapo wynikały z powodu odkrycia przez gestapo w pierwszych dniach maja 1944 r. części archiwum dokumentów Armii Krajowej w Krakowie.

Podporucznik Stanisław Gałuszka pseudonim „Strzęp” „Skrypt”, został rozstrzelany w dniu 16 maja 1944 r. między godziną 19 a 20. Egzekucję nadzorował osobiście szef gestapo Wilhelm Reischwitz, zaś samą egzekucję wykonywali: Drzyzga, Meutz, Matheus i Krischolk. Miejsce egzekucji było otoczone kordonem żandarmów i policjantów Kripo. Wiadomość o rozstrzelaniu „Strzępa” przywiozła do Chrząstówki 14-letnia wówczas sąsiadka Władysława Betleja, która będąc w konspiracji kontaktowała się ze „Strzępem” w więzieniu przez dozorcę więzienia. Kontakt ten był załatwiony przez jej ojca za pośrednictwem portiera szpitala jasielskiego Winiarza, który też pracował w konspiracji Armii Krajowej. Dziewczynka ta kontaktowała się kilkakrotnie ze „Strzępem”, wymieniając się grypsami. Podporucznik w drugim z grypsów prosił o cyjanek, aby ulżyć sobie torturom, którym był poddawany. Jak wspomina dzisiaj ta już dorosła kobieta, nie zdążyliśmy tego zrobić, mimo że nie wolno pomagać ludziom do śmierci, wspomina teraz dalej ta kobieta. Piszący nie zna jej imienia i nazwiska. W okresie pobytu w więzieniu „Strzępa”, dziewczynka ta, poprzez dozorcę, przekazywała paczki żywnościowe więźniowi.

Razem ze „Strzępem” rozstrzelano jeszcze 6 więźniów. Tego dnia wieczorem zorganizowano w Przybówce akcję w celu odnalezienia zwłok „Strzępa” i zabranie jego ciała ze zbiorowej mogiły z lasów warzyckich. W akcji tej uczestniczyli jego koledzy w osobach między innymi: Władysław Gałuszka, brat Stanisława, Ludwik Kumor, Mieczysław Stec i inni oraz ojciec dziewczynki. W bardzo niebezpiecznych warunkach uczestnicy akcji odnaleźli grób „Strzępa” i pozostałych z nim rozstrzelanych. Zidentyfikowali ofiarę, zakopali grób, a „Strzępa” przewieźli na rowerze do Chrząstówki, do pustego domu ojca dziewczynki. Jak wspomina ten dzień już dorosła kobieta, zwłoki „Strzępa” umyto, ubrano w koszulę, marynarkę jej ojca i w spodnie „Strzepa”, ponieważ tam w domu pozostały od ostatniego jego pobytu. W tym domu przeleżał do drugiego dnia. Wieczorem drugiego dnia przywieziono trumnę z Frysztaka końmi jego ojca Andrzeja. Tą samą furmanką przewieziono w osłonie nocy trumnę ze zwłokami na stary cmentarz do Łączek Jagiellońskich. Tam został pochowany z honorami żołnierza. Mimo tortur, jakie doznał z rąk oprawców hitlerowskich, nikogo nie wydał, chociaż znał wszystkie tajniki jego akowskiego oddziału.

Pośmiertnie został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari i Krzyżem Partyzanckim”.

W 1945 roku, na miejscu spoczynku rodzina wystawiła nagrobek, w formie betonowego obramowanie wypełnionego ziemią z tablicą o treści:

Zdjęcie ze strony internetowej szkoły w Przybówce

STANISŁAW STRZĘP GAŁUSZKA OFIC. A.K,
UR. 25/2 1915R. ZGINĄŁ ŚMIERCIĄ MĘCZEŃSKĄ
DN. 16/5 1944R. JAKO BOHATER PATRIOTA.
SPIJ W SPOKOJU W ZIEMI OJCZYSTEJ
ZA KTÓREJ WOLNOŚĆ ŻYCIE ZŁOŻYŁEŚ.

Dziś na cmentarzu parafialnym w Łączkach Jagiellońskich, na mogile Stanisława Gałuszki znajduje się nagrobek z jego podobizną w płaskorzeźbie. Na ścianie Szkoły Podstawowej w Przybówce widnieje tablica pamiątkowa.

Tablica pamiątkowa na ścianie Szkoły Podstawowej w Przybówce. (fot. Agnieszka Orzechowicz)

Źródła:

1. Stanisław Pomprowicz, Przybówka 6 wieków, Wydawnictwo Nowe Podkarpacie, Krosno 1994.
2. Mieczysław Gacek, Monografia wsi Przybówka 1397-1997, Krosno, Luty 1997.
3. Strona internetowa Szkoły Podstawowej w Przybówce; życiorys Stanisława Gałuszki opracowała Marta Markowicz (była nauczycielka szkoły w Przybówce).