II wojna światowa to najtragiczniejsze doświadczenie narodu polskiego. Ilość cmentarzy rozsianych po całym kraju świadczy najdobitniej o ogromie nieszczęścia, z jakim przyszło się zmierzyć historii. Wszechobecna przemoc, masowe mordy, obdarcie z ludzkich praw, całkowity upadek moralności, załamanie systemu wartości – to świat, w którym trzeba było nauczyć się egzystować.
Społeczny Instytut Dokumentowania Zbrodni Hitlerowskich w Lesie Warzyckim rozpoczyna drugi rok swojej działalności. Nadal zwracamy się z prośbą do wszystkich, którzy posiadają jakąkolwiek wiedzę bądź dokumenty, dotyczące działań wojennych na naszym terenie, o dzielenie się wspomnieniami z Instytutem. Naszym celem jest zachowanie pamięci o ofiarach niemieckiego terroru oraz edukowanie przyszłych pokoleń o okrucieństwach tamtych czasów.
„Nie żyjemy, aby umierać,
ale umieramy, aby żyć wiecznie.”
/M. Buchberger/
Co kryje w sobie Las Warzycki?
Przegrana we wrześniu 1939 roku wojna obronna doprowadziła do okupacji Polski przez Niemcy hitlerowskie. Bezpośrednia władza nad Jasłem i powiatem przeszła początkowo w ręce zarządu wojskowego, a od 26. października 1939 roku w jurysdykcję tzw. Generalnego Gubernatorstwa z siedzibą w Krakowie. W listopadzie tego roku funkcję starosty jasielskiego objął Ludwik Lösacker, a od 15. stycznia 1941 roku przyszedł na to stanowisko Walter Gentz, przyszły sprawca zagłady miasta. Jasło, jako siedziba starostwa, kilkunastu urzędów, komendantur policji i wojska, stało się miejscem, z którego wychodziły decyzje wpływające na sytuację społeczną i gospodarczą mieszkańców. Do Jasła deportowano ludzi z innych okolic – tu więziono, prowadzono okrutne śledztwa, rozstrzeliwano i zsyłano do obozów.
Ziemia jasielska kryje w sobie wielką liczbę miejsc straceń, a należą do nich: Bierówka, Dobrucowa, Harklowa, Krajowice, Krempna, Nienaszów, Przeczyca, Sieklówka, Szebnie, Warzyce i inne. Stałym miejscem egzekucji dokonywanych w latach 1941 – 1944 przez gestapo i inne formacje policyjne, staje się las na północnym skraju Warzyc, przy drodze do Bierówki, zwany „Laskiem”. Ale już 6. lipca 1940 roku, w głębi lasu na pograniczu Warzyc i Sieklówki Dolnej, rozstrzelano 87 żołnierzy i oficerów Wojska Polskiego oraz kilku przewodników z Nowego Żmigrodu i okolic. W czasie transportu wyskoczyli z samochodu por. Rylski i por. Jan Kwiatkowski, a z miejsca egzekucji zbiegł Tadeusz Socha z Mrukowej, przewodnik ujęty w Świątkowej Wielkiej wraz z 4 innymi osobami, które prowadził do granicy. Straceni tu zostali także: Józef Pękala i Stanisław Rychter z Oddziału Wojska Polskiego mjr. Henryka Dobrzańskiego „Hubala”, zwanego ostatnim z żołnierzy Września i pierwsi polscy partyzanci. W 1945 roku zbiorową mogiłę ekshumowano i ciała przeniesiono do grobu nr 6 na cmentarzu ofiar hitlerowskich egzekucji w Warzycach. W miejscu egzekucji odsłonięto pomnik z napisem: „Pamięci żołnierzy Wojska Polskiego i ludności cywilnej zamordowanych przez hitlerowców w roku 1940. Społeczeństwo ziemi jasielskiej.”
Poczynając od wiosny 1941 roku, miejscem zbiorowych egzekucji staje się wspomniany „Lasek”. Znajdują się tu 32 masowe groby, kryjące szczątki 3,5 – 4,5 tysięcy ofiar, głównie mieszkańców powiatu: jasielskiego, krośnieńskiego, brzozowskiego i gorlickiego. Na bramie wiodącej do cmentarza widnieje kamienny orzeł, a pod nim napis: „Przechodniu! Powiedz Ojczyźnie, że wierni jej prawom, tu spoczywają”. Tuż za ogrodzeniem, z lewej strony, znajduje się okazały pomnik zbudowany w 1970 roku, a dalej groby oznaczone numerami. Największe to nr 1, 2 i 19, w których leżą Żydzi z getta we Frysztaku, Dukli, Jaśle, Jedliczu, Korczynie i z innych miejsc. Łącznie co najmniej 2 tysiące ludzi. Egzekucje przeprowadzono w lipcu i sierpniu 1942 roku. Grób nr 29 mieści ofiary z egzekucji z 25. lutego 1943 roku, kiedy to hitlerowcy, częściowo przez uderzenie głową o drzewo, zamordowali około 50 kalekich dzieci, wychowanków zakładów opiekuńczych OO. Bonifratrów i SS. Felicjanek z Iwonicza, a także nieustaloną liczbę dzieci niedorozwiniętych z obozu w Szebniach i sierocińca w Miejscu Piastowym. Razem z dziećmi z Iwonicza na śmierć poszły dobrowolnie trzy zakonnice, ich opiekunki.
Dzięki systemowi łączności konspiracyjnej w jasielskim więzieniu oraz poprzez obserwację na terenie wsi i poszukiwań w świeżych grobach, niezasypanych niekiedy przez kilka dni, ustalono nazwiska ofiar i daty egzekucji. Niestety nie wszystkie dokumenty ocalały. Ukryte w różnych miejscach w Warzycach, zginęły lub spłonęły po wysiedleniu wsi. Mimo tej straty, w materiałach dowodowych Naczelnego Trybunału Narodowego (Akta w sprawie Józefa Bϋhlera t. 74), znajdujemy zeznania sędziego Kazimierza Twardusia, rodem z Warzyc. Przedłożył on oryginalne listy rozstrzelanych, sporządzone przez miejscową placówkę AK, na podstawie oględzin zwłok, prowadzonych bezpośrednio po egzekucjach. Pierwsza (bez daty) obejmuje 14 nazwisk z Trześniowa w powiecie brzozowskim i Bzianki, powiat Strzyżów. Druga z 18. kwietnia 1944 roku liczy 43 nazwiska, w tym 30 osób z powiatu jasielskiego. Trzecia obejmuje 36 nazwisk, w większości z Lubatowej, powiat Krosno, rozstrzelanych 1. lipca 1944 roku. Czwarta, datowana .lipca 1944 roku, ma 16 nazwisk, piąta (bez daty) – 41 nazwisk. Szósta, z 8. lipca 1944 roku, liczy 5 nazwisk. Łącznie 155 osób. Ile ofiar kryją mogiły, nikt ustalić nie zdoła, bo dla zatarcia śladów zbrodni, wlewano do grobów słabo gaszone wapno.
Cmentarz w lesie warzyckim znajdował się przez wiele lat pod opieką Rafinerii Nafty w Jaśle oraz miejscowej szkoły podstawowej. W ostatnich latach główną opiekę sprawuje Urząd Gminy w Jaśle. Cmentarz, począwszy od poświęcenia, w dniu 9 września 1945 roku przez ks. proboszcza Stanisława Biernata, stanowi miejsce corocznych uroczystości patriotycznych i religijnych.
Stanisław Urban
Artykuł „Co kryje w sobie Las Warzycki?” pochodzi z Pisma Regionalnego „Cebulka”, wrzesień – październik 2001, Nr 2, wydawanego przez Stowarzyszenie Przyjaciół Wsi Warzyce.
0 komentarzy